بیات ترک
4
21
آواز بیات ترک (که گاهی «بیات زند» نیز نامیده میشود) یکی از آوازهای مهم موسیقی دستگاهی ایران و از متعلقات دستگاه شور است. واژه «ترک» در نام این آواز، به اقوام ترکزبان بهویژه ترکهای قشقایی اشاره دارد. بیات ترک بهدلیل حالوهوای خاص، ظرفیتهای مدال گسترده و کاربرد فراوان در اجراهای آوازی، جایگاهی ویژه در سنت موسیقی ایرانی دارد. در ادامه، سه تار نواز آواز بیات ترک ردیف میرزا عبدالله به روایت داریوش طلایی را برای شما علاقهمندان آماده کرده است.
در بیات ترک، برخلاف دستگاه شور و برخی دیگر از متعلقات آن، درجه سوم شور اهمیت محوری پیدا میکند و بهعنوان نت شاهد شناخته میشود. نت آغاز و نت ایست این آواز بر درجه زیرپایه شور قرار میگیرد؛ یعنی یک درجه پایینتر از نت پایه شور و فاصلهای چهارم درست پایینتر از شاهد بیات ترک.
نت خاتمه در روایتهای مختلف ردیف یکسان نیست؛ گاه فرود نهایی بر همان زیرپایه شور انجام میشود و گاه روی درجه دوم شور یا حتی نت پایه شور قرار میگیرد.
آواز بیات ترک از نظر ساختاری پیوند نزدیکی با دستگاه شور دارد. برخی گوشهها مانند «مهدی ضرابی» که بر نت شاهد شور تأکید دارند، این پیوند را تقویت میکنند.
در عین حال، بیات ترک به دستگاه ماهور نیز نزدیک است. گوشههایی مانند «دلکش» و «شکسته» قابلیت اجرا در این مایه را دارند. همچنین گوشه «جامهدران» که در دستگاه همایون نیز وجود دارد، گاه در فضای بیات ترک اجرا میشود. اوج این آواز معمولاً با اجرای گوشه «قرایی» شکل میگیرد.
از مهمترین و اصیلترین گوشههای آواز بیات ترک، گوشه «قطار» است که اجرای دوبیتیهای باباطاهر با آن رایج بوده است.
آثار متعددی در آواز بیات ترک ساخته و اجرا شدهاند؛ از جمله آلبومهای «آستان جانان»، «گل صدبرگ» و «شیدایی» و همچنین قطعه «اندک اندک». اذان مشهور رحیم مؤذنزاده اردبیلی نیز در مایه بیات ترک (گوشه روحالارواح) اجرا شده است.
بیات ترک در موسیقی مذهبی، تعزیه، اذان و موسیقی آیینی درویشان نیز کاربرد گستردهای دارد.
در ساختار آواز بیات ترک، نت شاهد و نت خاتمه غالباً بر درجه سوم شور قرار میگیرند. از آنجا که نت آغاز و نت شاهد یکی هستند، برخی نظریهپردازان از جمله روحالله خالقی، بیات ترک را نتیجه «تغییر نت پایه» در دستگاه شور دانستهاند. گستره این آواز از نظر صوتی تا فاصله چهارم یا پنجم بالاتر از نت شاهد گسترش مییابد و میتوان آن را شامل دو دانگ دانست که در دو سوی نت شاهد قرار دارند. حرکت ملودی در دانگ بمتر معمولاً صعودی و در دانگ زیرتر نزولی است و در نهایت به نت خاتمه تمایل دارد.
در ساختار آواز بیات ترک برخی فرودها درجه پنجم شور، بهطور موقت، نیمپرده بمتر اجرا میشود؛ و نقش نت متغیر زینتی پیدا میکند. همچنین فرودهای موقت گاه با جهش از درجه پنجم شور به نت ایست بیات ترک همراه هستند.
در دستگاه شور و آوازهای ابوعطا و افشاری، درجه سوم اهمیت کمتری دارد؛ اما در بیات ترک این درجه نقشی محوری پیدا میکند. برخی پژوهشگران معتقدند تأکید فراوان بر این درجه، در عین ایجاد هویت مستقل، ممکن است سبب یکنواختی نسبی در اجرا شود. اوج بیات ترک معمولاً بر درجه هفتم شور استوار است؛ درجهای که در خود دستگاه شور اهمیت کمتری دارد.
از نظر فواصل، بیات ترک شباهتهایی با ماهور دارد. اگر از درجه سوم شور حرکت کنیم، دانگ اول ماهور حاصل میشود. از این رو اجرای برخی گوشههای ماهور در بیات ترک امکانپذیر است؛ البته این امر نیازمند مهارت اجرایی بالاست و با بازگشت به فضای اصلی بیات ترک همراه میشود.
از منظر فواصل، میتوان بیات ترک را شبیه گامی دانست که ساختاری نزدیک به گام بزرگ دارد اما درجه هفتم آن اندکی پایینتر (ربعپرده بمتر) اجرا میشود. همین ویژگی در برخی اجراهای معاصر، حالوهوایی روشنتر و سبکتر به این آواز بخشیده است.
گستره کامل بیات ترک با تمام گوشههایش حدود فاصله یازدهم درست را دربر میگیرد که با وسعت طبیعی صدای انسان هماهنگ است. همچنین فواصل آن با مقام «دلگشا» در موسیقی قدیم نیز همپوشانی دارد.
اگر قصد دارید آواز بیات ترک را با یک سه تار عالی و با کیفیت تمرین کنید، به صفحه خرید سه تار مراجعه کنید.
